Тайлбар · Glossary
Нэр томъёонытайлбар
Агаарын чанар, цаг агаарын үзүүлэлтүүдийн дэлгэрэнгүй тайлбар.
Air Quality Index
AQI
Агаарын чанарын индекс — агаарын бохирдлын түвшинг хэмжих олон улсын стандарт. 0–500 хүртэлх утгатай бөгөөд тоо их байх тусам агаар бохирдсон гэсэн үг.
EPA стандартыг үндэслэн PM2.5, PM10, O₃, NO₂, SO₂, CO-ийн хамгийн өндөр утгыг авна.
Хэмжих шкал · Scale
AQI утгыг өдөр бүр шалгаж, өөрийн болон гэр бүлийнхээ эрүүл мэндийг хамгаалаарай. Ялангуяа өглөө, орой гадаа гарахын өмнө шалгах нь зүйтэй.
Агаарын бохирдол · Pollutant
PM2.5
Нарийн тоосонцор · Fine Particulate Matter
2.5 микрон буюу түүнээс бага хэмжээтэй тоосонцор. Маш жижиг учраас амьсгалын замаар уушгинд шууд нэвтэрч, цусны эргэлтэд орж, эрүүл мэндэд ноцтой хортой. Улаанбаатарын өвлийн бохирдлын гол үзүүлэлт.
Концентрацийн түвшин · μg/m³
Түвшин
μg/m³
Аюулгүй
Good
Эрүүл мэндэд ямар ч эрсдэлгүй
0–12
Дунд зэрэг
Moderate
Мэдрэмтгий хүмүүст жижиг нөлөөтэй
12–35
Мэдрэмтгий бүлэгт муу
Sensitive
Хүүхэд, настайчуудад сөрөг нөлөөтэй
35–55
Эрүүл мэндэд муу
Unhealthy
Бүх хүмүүст хортой нөлөөтэй
55–150
Маш муу
Very Unhealthy
Ноцтой эрүүл мэндийн эрсдэл
150–250
Аюултай
Hazardous
Эмнэлгийн тусламж шаардлагатай
250+
Үүсэх эх үүсвэр · Sources — Улаанбаатар
Нүүрс түлэх
40%
Автомашины яндан
30%
Үйлдвэрийн утаа
20%
Тоос шороо
10%
Эрүүл мэндэд үзүүлэх нөлөө · Health Effects
01
Зүрхний өвчин, цусны даралт нэмэгдэх
02
Уушгины хорт хавдар, амьсгалын замын архаг өвчин
03
Астма, бронхит, уушгины үрэвсэл
04
Хүүхдийн тархи хөгжилд сөрөг нөлөө
Онцгой эмзэг бүлэг: хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүд, өндөр настан, астма болон зүрхний өвчтэй хүмүүс PM2.5-д илүү мэдрэмтгий байдаг.
Агаарын бохирдол · Pollutant
PM10
Бүдүүн тоосонцор · Coarse Particulate Matter
10 микрон хүртэлх хэмжээтэй тоосонцор. PM2.5-аас 4 дахин том бөгөөд уушгинд хүрч чадахгүй, харин амьсгалын дээд замд — хамар, хоолойд — үлдэж, цочрол, үрэвсэл үүсгэдэг.
Хэмжих нэгж
μg/m³ — микрограмм / шоо метр
Хэмжээ
≤ 10 мкм — нүдэнд үл харагдах
Нэвтрэх гүн
Амьсгалын дээд зам (хамар, хоолой)
PM2.5-тай харьцуулбал
PM2.5 уушгинд хүрч цусны эргэлтэд нэвтэрдэг бол, PM10 амьсгалын дээд замд үлдэнэ — хоёулаа хортой, гэхдээ өөр өөр механизмаар нөлөөлдөг.
Агаарын бохирдол · Pollutant
O₃
Озон · Ozone — Газрын гадаргын
Озон шууд ялгардаггүй — нарны гэрэл, автомашины яндан, үйлдвэрийн ялгарлын химийн урвалаар үүсдэг хоёрдогч бохирдуулагч. Зуны нартай өдрүүдэд хамгийн өндөр байна.
Стратосферийн озон (дээд давхарга) биднийг нарны туяанаас хамгаална. Харин газрын гадарга дээрх озон (доод давхарга) хортой — нэг нэр, эсрэг нөлөө.
Концентрацийн түвшин · ppb
Түвшин
ppb
Аюулгүй
Good
0–54
Дунд зэрэг
Moderate
54–70
Эрүүл мэндэд муу
Unhealthy
70–85
Аюултай
Hazardous
85+
Химийн томьёо
O₃ — гурван хүчилтөрөгчийн атом
Хэмжих нэгж
ppb — parts per billion
Оргил цаг
12:00–17:00 — үд дунд
Оргил улирал
Зун — нартай, халуун өдрүүдэд
Улирлын хэлбэлзэл · Seasonal Variation
Spring
Хавар
Дунд
Summer
Зун
Өндөр
Autumn
Намар
Дунд
Winter
Өвөл
Бага
Хамгаалах арга хэмжээ · Recommendations
01
Үд дундын 12:00–17:00 цагт гадуур гарахаас зайлсхийх
02
Зуны халуун өдрүүдэд гадаа дасгал хийхгүй байх
03
Өндөр түвшинд цонхоо хааж, дотор байх
04
Озоны мэдээллийг өглөө шалгах
Агаарын бохирдол · Pollutant
NO₂
Азотын давхар исэл · Nitrogen Dioxide
Автомашин, үйлдвэрийн шаталтын явцад үүсдэг хүрэн өнгөтэй бохирдуулагч хий. Амьсгалын замын эсүүдийг гэмтээж, уушгины үрэвсэл үүсгэдэг. Астма болон бусад амьсгалын өвчнийг дордуулж, хүүхдийн уушгины хөгжилд сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
Концентрацийн түвшин · Concentration Levels
Түвшин
Концентраци
Аюулгүй
Good
Эрүүл мэндэд аюулгүй. Гадаа чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулж болно.
0–53ppb
Дунд зэрэг
Moderate
Амьсгалын мэдрэмтгий хүмүүст бага зэргийн цухуйлт үүсч болно.
53–100ppb
Эрүүл мэндэд муу
Unhealthy
Амьсгалын өвчтэй хүмүүс болгоомжтой байх шаардлагатай.
100–360ppb
Аюултай
Hazardous
Бүх хүн өртөх эрсдэлтэй. Гадаа гарах хугацааг багасгах хэрэгтэй.
360+ppb
Улаанбаатар хотод
Оргил цагуудад (07:00–09:00, 17:00–19:00) автомашины урсгал ихэсдэг тул NO₂-ийн түвшин мэдэгдэхүйц өндөр байна. Их тээврийн урсгалтай замын 100 метрийн тойрогт амьдардаг хүмүүс илүү их өртдөг.
Хамгаалах арга хэмжээ · Recommendations
01
Оргил цагуудад гол замын дагуух газарт цаг өнгөрөөхгүй байх
02
Нийтийн тээвэр ашиглах, хамтран зорчих замаар машины тоог багасгах
03
Астма, амьсгалын өвчтэй бол эмч зөвлөгөө авах
Агаарын бохирдол · Pollutant
SO₂
Хүхрийн давхар исэл · Sulfur Dioxide
Хүхэр агуулсан түлш — нүүрс, түүхий тос — шатаахад үүсдэг өнгөгүй хий. Амьсгалын замд хүчтэй цочрол үүсгэж, астмын доргилт, уушгины үрэвсэл бий болгодог. Агаар мандалд хүчиллэг бороо үүсгэх гол шалтгаан.
Концентрацийн түвшин · ppb
Түвшин
ppb
Аюулгүй
Good
Эрүүл мэндэд аюул учруулахгүй түвшин.
0–35
Дунд зэрэг
Moderate
Мэдрэмтгий хүмүүст бага зэргийн нөлөө үзүүлж болно.
35–75
Эрүүл мэндэд муу
Unhealthy
Амьсгалын өвчтэй хүмүүст сөрөг нөлөө үзүүлнэ.
75–185
Аюултай
Hazardous
Бүх хүн амьсгалын замын цочролд өртөх эрсдэлтэй.
185+
Улаанбаатар хотод
Өвлийн улиралд (11–3-р сар) нүүрсээр халаалт хийдэг тул SO₂-ийн хэмжээ мэдэгдэхүйц өндөр байна. Гэр хороолол, хашааны байшин ихтэй бүс нутагт онцгой анхаарал хандуулах шаардлагатай.
5–15 ppb
Зун
40–100+ ppb
Өвөл
Хамгаалах арга хэмжээ · Recommendations
01
Өвлийн улиралд гадаа гарах хугацааг хязгаарлах, ялангуяа өглөө 06:00–10:00 цагт
02
Гэртээ цэвэр түлш хэрэглэх, зуухны галыг зөв асаах
03
Амьсгалын өвчтэй бол гадаа алхахаас өмнө эм уух, маск өмсөх
04
Гэртээ агааржуулагч, ургамал байршуулж агаарыг цэвэрлэх
Carbon Monoxide
CO
Нүүрстөрөгчийн дутуу исэл нь түлш бүрэн шатаагүй үед үүсдэг үнэргүй, өнгөгүй, хорт хий юм. Хүний мэдрэхгүй байхад амь насанд аюул учруулж болно.
CO нь цусан дахь хүчилтөрөгчийг орлож, биеийн эд эрхтнүүдэд хүчилтөрөгч хүргэхэд саад болдог. Тархи, зүрх зэрэг чухал эрхтнүүдийг гэмтээж, амь насанд аюултай.
Концентрацийн түвшин · Concentration Levels
Аюулгүй
Safe
Дунд зэрэг
Moderate
Эрүүл мэндэд муу
Unhealthy
Аюултай
Hazardous
Урьдчилан сэргийлэх · Prevention
CO мэдрүүлэгч хэрэгсэл суулгах — унтлагын өрөө, зуухны ойролцоо
Зуухны яндан жилд 2 удаа цэвэрлүүлэх — өвөл ирэхийн өмнө болон дундуур
Өдөр бүр агааржуулах — өглөө, орой 10–15 минут цонх нээх
Автомашин битүү гаражид халаахгүй байх — гаражийн хаалга нээх
Унтахын өмнө зуухны гал унтраах — шөнийн галыг холсдохгүй байх
Газын зуух зөв ашиглах — заавар дагаж, цонх нээлттэй байлгах
CO мэдрэгч хэрэгсэл таны болон гэр бүлийнхээ амь насыг аврах боломжтой. Өвлийн улирлаар ялангуяа анхааралтай байх хэрэгтэй.
Цаг агаар · Weather
Температур
Агаарын халуун, хүйтний хэмжээ. Celsius (°C) хэмжигдэхүүнээр илэрхийлэгддэг. Температур нь биеийн дулааны баланс, агаарын чанар, эрүүл мэндэд шууд нөлөөлдөг.
Температурын хүрээ · °C
°C
Түвшин
Зөвлөмж
−40°C ба доош
Онцгой хүйтэн
Extreme Cold
Гадаа гарахгүй байх — царай, мөчрийн цус хөлдөх эрсдэл
−40 → −20°C
Маш хүйтэн
Very Cold
Бүрэн өвлийн хувцас, царай бүрэн таглах
−20 → 0°C
Хүйтэн
Cold
Дулаан хувцас, ноосон малгай, бээлий
0 → 10°C
Сэрүүн
Cool
Дунд зэргийн куртка — хаврын эхэн / намрын эцэс
10 → 20°C
Тааламжтай
Comfortable
Хөнгөн куртка — зун эхлэх, намрын эхэн
20 → 30°C
Дулаан
Warm
Зуны хувцас — зуны өдрүүд
30°C+
Халуун
Hot
Богино ханцуй, ус ихээр уух, нарнаас хамгаалах
Улаанбаатар хотод
Дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл. Өвөл −40°C хүртэл хүрч, зун +30°C болдог. Жилийн температурын зөрүү 70°C-аас дээш — хоёуланд дасах шаардлагатай.
−40°C
Өвлийн хамгийн хүйтэн
+30°C
Зуны хамгийн халуун
Температур ба агаарын чанарын хамаарал
01
Өвлийн хүйтэнд халаалт ихэсч, агаарын бохирдол өсдөг
02
−30°C-аас хүйтэн үед тоосонцор агаарт удаан хугацаагаар үлдэнэ
03
Зуны халуунд озоны түвшин өндөр байдаг
04
Температурын огцом өөрчлөлт эрүүл мэндэд хортой
Цаг агаар · Weather
Мэдрэгдэх температур
Жинхэнэ температур биш, харин хүний биед мэдрэгдэх температур. Салхины хурд болон чийгшлийг харгалзан тооцдог. Гадаа гарахдаа ямар хувцас өмсөх, хэр удаан байх вэ гэдгийг шийдэхэд тусалдаг.
Өвлийн улиралд · Wind Chill
Салхи арьсны гадаргуугаас дулааныг хурдан авч, илүү хүйтэн мэдрэгдүүлнэ.
Жишээ
−20°C + 10 м/с → −30°C
Зуны улиралд · Heat Index
Чийгшил өндөр үед хөлрөх нь удааширч, илүү халуун мэдрэгдэнэ.
Жишээ
+30°C + 80% → +35°C
Салхины нөлөөний хүснэгт · Wind Chill Table
Салхи
Хурд
Жинхэнэ
Мэдрэгдэх
Салхигүй
0 м/с
−20°C
−20°C
Сул салхи
5 м/с
−20°C
−25°C
Хүчтэй салхи
10 м/с
−20°C
−30°C
Шуурга
15+ м/с
−20°C
−35°C+
Улаанбаатарт өвлийн улиралд салхины хүчтэй үед мэдрэгдэх температур жинхэнэ утгаас 5–15°C-аар доогуур байж болно — хүйтний өвчин, цус хөлдөлтийн эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг.
Цаг агаар · Weather
Салхины хурд
Агаарын масс хөдөлж буй хурд. Цаг агаарт томоохон нөлөө үзүүлж, агаарын бохирдлыг тараах, температурыг өөрчлөх үүрэгтэй. Метр / секунд (м/с) хэмжэсээр илэрхийлэгддэг.
Салхины хурдны түвшин · м/с
Хэмжих нэгж хөрвүүлэлт · Unit Conversion
м/с
км/ц
1 м/с
3.6 км/ц
5 м/с
18 км/ц
10 м/с
36 км/ц
15 м/с
54 км/ц
20 м/с
72 км/ц — шуурга
Салхины хурд 15 м/с-аас их байвал гадаа явахдаа болгоомжтой байж, хүүхдүүдийг гадаа гаргахгүй байх нь зүйтэй.
Цаг агаар · Weather
Чийгшил
Харьцангуй чийгшил (Relative Humidity) гэдэг нь тухайн температурт агаар хамгийн ихдээ агуулж чадах чийгний хэдэн хувь байгааг харуулна. Хувиар (%) илэрхийлэгддэг.
Чийгшлийн шкал · Scale
0%
30%
60%
80%
100%
Температур ба чийгшлийн хамаарал
−20°C · Өвөл
40% чийгшил = тохиромжтой
+30°C · Зун
50% чийгшил = халуун мэдрэгдэнэ
Гэртээ чийгшлийг хэмжих багаж (hygrometer) байлгавал эрүүл орчинг хадгалахад тустай. Идэвхтэй чийгшил: 40–50% нь оновчтой.
Эдгээр үзүүлэлтүүдийг ойлгож, өөрийн эрүүл мэндээ хамгаалаарай.