УЛААНБААТАР АПП

Танилцуулга

Түвшин 3 дуусч байна. Та Бүлэг 7-д inheritance, Бүлэг 8-д special methods, Бүлэг 9-д dataclass үзсэн. Одоо тэдгээрийг НЭГ БҮРЭН ПРОГРАММ дээр ажиллуулах цаг болжээ.

Бид номын сангийн систем бичнэ. Тэр нь:

Ном, сэтгүүл, DVD -г бүртгэнэ (inheritance)
Гишүүд бүртгэнэ (dataclass)
Зүйл зээлэх, буцаах (төлөв удирдах)
Хайх, жагсаах, тайлагнах
Бүх өгөгдлийг JSON файлд хадгална — программ хаагдсаны дараа ч үлдэнэ

Энэ бол Бүлэг 6.5-ийн зарлагын бүртгэлээс ХАМААГҮЙ илүү нарийн систем. Тэнд бид нэг л төрлийн өгөгдөлтэй ажилласан. Энд гурван төрлийн зүйл, гишүүд, зээлийн харилцаа — бүгд хоорондоо холбогдоно.

Гэвч бүү айгаарай. Бид түүнийг хэсэг хэсгээр нь, алхам алхмаар барина.

Энэ бол гэрийн даалгавар БИШ. Бид хамтдаа бичнэ.

Бэлтгэл

Алхам 1. Шинэ хавтас үүсгэнэ үү: nomiin-san.

Алхам 2. PowerShell нээж, venv үүсгээд идэвхжүүлнэ:

powershell

python -m venv venv
.\venv\Scripts\Activate.ps1

(venv) гарч ирснийг баталгаажуулна уу. Гадны сан хэрэггүй.

Алхам 3. main.py нэртэй хоосон файл үүсгэнэ үү.

Дизайны шийдвэр — Бүлэг 7.4-ийн дүрмээр

Код бичихээсээ өмнө бүтцээ шийдье. Бүлэг 7.4-ийн "бол" тестийг ашиглана.

Асуулт 1: Nom, Setguul, DVD — inheritance үү?

"Ном бол зүйл" → тийм, байгалийн ангилал
Гурвуулаа zeeldekh(), butsaakh() -ыг ашиглана → тийм
list[Zuil] үүсгэж, ижил байдлаар боловсруулна → тийм (polymorphism хэрэгтэй)
Хоёр түвшин л → тийм

Дүгнэлт: Zuil эцэг class, гурван хүү class. INHERITANCE.

Асуулт 2: Gishuun — Zuil -ээс өвлөх үү?

"Гишүүн бол зүйл" → ҮГҮЙ! Гишүүн бол хүн, зээлж болох эд БИШ.

Дүгнэлт: тусдаа class, ямар ч inheritance байхгүй. DATACLASS.

Асуулт 3: NomiinSan — юугаас өвлөх вэ?

"Номын сан бол ном" → ҮГҮЙ. Утгагүй.
Номын санд номнууд, гишүүд БАЙДАГ → COMPOSITION

Дүгнэлт: NomiinSan нь list[Zuil] ба list[Gishuun] -ыг ХАДГАЛНА.

Эцсийн бүтэц:

Zuil (эцэг class — inheritance)
├── Nom
├── Setguul
└── DVD

Gishuun (dataclass — тусдаа)

NomiinSan (composition)
├── zuiluud: list[Zuil]
└── gishuud: list[Gishuun]

Асуулт 4: Zuil -ыг dataclass болгох уу?

Энэ нь илүү нарийн асуулт. Zuil нь ТӨЛӨВТЭЙ (zeeldsen нь өөрчлөгддөг), мөн inheritance-тэй. Dataclass нь inheritance-тэй ажиллах ч гэсэн, super().__init__() -ийн бичлэг нь төвөгтэй болдог.

Шийдвэр: Zuil ба түүний хүү class-уудыг ЕРДИЙН class болгоно (Бүлэг 7-8-ын мэдлэгээр). Gishuun -ыг DATACLASS болгоно (тэр нь энгийн өгөгдөл).

Ингэснээр та ХОЁУЛАНГ НЬ нэг программд ашиглаж, ялгааг мэдрэх болно.

Алхам 1: Zuil эцэг class

python

# main.py
# Номын сангийн систем — Түвшин 3 guided build

import json
from dataclasses import dataclass, asdict, field

ZAM = "nomiin_san.json"


class Zuil:
    def __init__(self, id: str, garchig: str, on: int) -> None:
        self.id = id
        self.garchig = garchig
        self.on = on
        self.zeeldsen_gishuun: int | None = None

    @property
    def zeeldsen(self) -> bool:
        return self.zeeldsen_gishuun is not None

    @property
    def baidal(self) -> str:
        return "зээлсэн" if self.zeeldsen else "боломжтой"

    @property
    def turul(self) -> str:
        return "зүйл"

    def zeeleh_khugatsaa(self) -> int:
        return 14

    def zeeldekh_bolokh_uu(self) -> bool:
        return not self.zeeldsen

    def zeeldekh(self, gishuunii_id: int) -> bool:
        if not self.zeeldekh_bolokh_uu():
            return False
        self.zeeldsen_gishuun = gishuunii_id
        return True

    def butsaakh(self) -> None:
        self.zeeldsen_gishuun = None

    def __eq__(self, busad: object) -> bool:
        if not isinstance(busad, Zuil):
            return NotImplemented
        return self.id == busad.id

    def __hash__(self) -> int:
        return hash(self.id)

    def __str__(self) -> str:
        return f"[{self.id}] {self.garchig} ({self.on}) — {self.baidal}"

    def __repr__(self) -> str:
        return f"{type(self).__name__}(id={self.id!r}, garchig={self.garchig!r}, on={self.on})"

    def to_dict(self) -> dict:
        return {
            "turul": type(self).__name__,
            "id": self.id,
            "garchig": self.garchig,
            "on": self.on,
            "zeeldsen_gishuun": self.zeeldsen_gishuun,
        }

Хэдэн зүйлийг тайлбарлая.

self.zeeldsen_gishuun: int | None = None — энэ бол ухаалаг дизайн. Бид зөвхөн "зээлэгдсэн үү" гэсэн bool хадгалахын оронд, ХЭН зээлсэн бэ гэдгийг хадгалж байна.

None бол "хэн ч зээлээгүй" (Бүлэг 4.3). Тоо бол "тэр гишүүн зээлсэн."

Нэг талбар, хоёр мэдээлэл. Илүү сайн.

@property zeeldsen (Бүлэг 8.4) — тооцоологдсон утга. zeeldsen_gishuun is not None гэж шалгаж байна. Хадгалагдаагүй тул ХЭЗЭЭ Ч хуучрахгүй.

Мөн setter байхгүй тул zuil.zeeldsen = True гэж бичих БОЛОМЖГҮЙ — дүрмийг тойрч гарах хаалга хаагдсан.

@property turul — хүү class-ууд түүнийг override хийнэ.

__eq__ ба __hash__ (Бүлэг 8.2) — зөвхөн id -ээр харьцуулж байна. Учир нь id нь ОНОШ. Гарчиг өөрчлөгдсөн ч, зээлэгдсэн ч — тэр нь ТЭР ЗҮЙЛ хэвээрээ.

type(self).__name__ — объектын class-ын нэрийг string болгож өгдөг. Nom объект дээр "Nom" буцаана. Тэр нь __repr__ ба to_dict -д хэрэгтэй.

to_dict нь "turul" талбарыг оруулж байгааг анзаараарай. Яагаад? Учир нь JSON-оос буцааж уншихад бид ЯМАР class үүсгэхээ мэдэх ёстой. JSON нь class-ыг мэдэхгүй (Бүлэг 6.1) тул бид түүнийг ГАРААР тэмдэглэж байна.

Алхам 2: гурван хүү class

python

class Nom(Zuil):
    def __init__(
        self, id: str, garchig: str, on: int, zokhiolch: str, khuudas: int
    ) -> None:
        super().__init__(id, garchig, on)
        self.zokhiolch = zokhiolch
        self.khuudas = khuudas

    @property
    def turul(self) -> str:
        return "ном"

    def __str__(self) -> str:
        return f"{super().__str__()} | {self.zokhiolch}, {self.khuudas} хуудас"

    def to_dict(self) -> dict:
        d = super().to_dict()
        d["zokhiolch"] = self.zokhiolch
        d["khuudas"] = self.khuudas
        return d


class Setguul(Zuil):
    def __init__(self, id: str, garchig: str, on: int, dugaar: int) -> None:
        super().__init__(id, garchig, on)
        self.dugaar = dugaar

    @property
    def turul(self) -> str:
        return "сэтгүүл"

    def zeeleh_khugatsaa(self) -> int:
        return 7

    def __str__(self) -> str:
        return f"{super().__str__()} | №{self.dugaar}"

    def to_dict(self) -> dict:
        d = super().to_dict()
        d["dugaar"] = self.dugaar
        return d


class DVD(Zuil):
    def __init__(self, id: str, garchig: str, on: int, minut: int) -> None:
        super().__init__(id, garchig, on)
        self.minut = minut

    @property
    def turul(self) -> str:
        return "DVD"

    def zeeleh_khugatsaa(self) -> int:
        return 3

    def __str__(self) -> str:
        return f"{super().__str__()} | {self.minut} минут"

    def to_dict(self) -> dict:
        d = super().to_dict()
        d["minut"] = self.minut
        return d

Бүлэг 7-ийн БҮХ мэдлэг ажиллаж байна.

super().__init__(id, garchig, on) (Бүлэг 7.2) — эцгийн __init__ -ыг ЭХЛЭЭД дуудна.

turul, zeeleh_khugatsaa, __str__, to_dict — бүгд override (Бүлэг 7.3).

super().__str__() ба super().to_dict() — эцгийнхийг ДУУДАЖ, түүн дээр НЭМЖ байна. "Солих биш, өргөтгөх."

to_dict -ийн хэв маягийг анхааралтай хараарай:

python

def to_dict(self) -> dict:
    d = super().to_dict()          # эцгийн бүх талбар
    d["zokhiolch"] = self.zokhiolch # өөрийн талбар нэмнэ
    d["khuudas"] = self.khuudas
    return d

Давхардал байхгүй. id, garchig, on, zeeldsen_gishuun -ыг гурван удаа бичээгүй.

Зээлэх хугацаа өөр өөр: ном 14 хоног, сэтгүүл 7, DVD 3. Бүлэг 7.3-ын "зан төлөвийг өөрчлөх" override.

Алхам 3: Gishuun — dataclass

python

@dataclass
class Gishuun:
    id: int
    ner: str
    utas: str = ""
    zeeldsen_zuiluud: list[str] = field(default_factory=list)

    def __post_init__(self) -> None:
        if not self.ner.strip():
            raise ValueError("Гишүүний нэр хоосон байж болохгүй")
        if self.id <= 0:
            raise ValueError(f"ID эерэг байх ёстой: {self.id}")

    @property
    def zeeldsen_too(self) -> int:
        return len(self.zeeldsen_zuiluud)

    def __str__(self) -> str:
        return f"[{self.id}] {self.ner} — {self.zeeldsen_too} зүйл зээлсэн"

    def to_dict(self) -> dict:
        return asdict(self)

    @classmethod
    def from_dict(cls, d: dict) -> "Gishuun":
        return cls(**d)

Бүлэг 9-ийн БҮХ мэдлэг ажиллаж байна.

@dataclass — __init__, __repr__, __eq__ автоматаар (Бүлэг 9.1).

utas: str = "" — default утга (Бүлэг 9.2).

field(default_factory=list) — mutable default -ын урхийг зайлсхийж байна (Бүлэг 9.2). Гишүүн бүр ӨӨРИЙН жагсаалттай.

__post_init__ — шалгалт. Хүчингүй гишүүн ОГТ үүсэхгүй (Бүлэг 9.2).

@property zeeldsen_too — тооцоологдсон, үргэлж шинэхэн (Бүлэг 8.4).

to_dict / from_dict — JSON гүүр (Бүлэг 9.3).

zeeldsen_zuiluud нь зүйлийн ID -үүдийн жагсаалт гэдгийг анзаараарай, объектуудын жагсаалт БИШ.

Яагаад? Учир нь JSON-д объект хадгалж болохгүй. Мөн энэ нь давхардлаас сэргийлнэ — зүйл нь НЭГ л газарт (zuiluud жагсаалтад) амьдарна, бусад газарт зөвхөн ID -ээр лавлагдана.

Энэ бол өгөгдлийн сангийн үндсэн зарчим: өгөгдлийг давхардуулж болохгүй, зөвхөн лавлагаа хадгал.

Алхам 4: NomiinSan — composition

python

class NomiinSan:
    def __init__(self, ner: str) -> None:
        self.ner = ner
        self.zuiluud: list[Zuil] = []
        self.gishuud: list[Gishuun] = []

    # ─── Нэмэх ───────────────────────────────────────────────

    def zuil_nemekh(self, zuil: Zuil) -> bool:
        if self.zuil_khaikh(zuil.id) is not None:
            print(f"Алдаа: {zuil.id} ID -тай зүйл аль хэдийн байна.")
            return False
        self.zuiluud.append(zuil)
        return True

    def gishuun_nemekh(self, gishuun: Gishuun) -> bool:
        if self.gishuun_khaikh(gishuun.id) is not None:
            print(f"Алдаа: {gishuun.id} ID -тай гишүүн аль хэдийн байна.")
            return False
        self.gishuud.append(gishuun)
        return True

    # ─── Хайх ────────────────────────────────────────────────

    def zuil_khaikh(self, id: str) -> Zuil | None:
        for z in self.zuiluud:
            if z.id == id:
                return z
        return None

    def gishuun_khaikh(self, id: int) -> Gishuun | None:
        for g in self.gishuud:
            if g.id == id:
                return g
        return None

    def garchgaar_khaikh(self, tekst: str) -> list[Zuil]:
        tekst_tsever = tekst.strip().lower()
        return [z for z in self.zuiluud if tekst_tsever in z.garchig.lower()]

    # ─── Зээл ────────────────────────────────────────────────

    def zeeldekh(self, zuiliin_id: str, gishuunii_id: int) -> bool:
        zuil = self.zuil_khaikh(zuiliin_id)
        if zuil is None:
            print(f"Алдаа: '{zuiliin_id}' ID -тай зүйл олдсонгүй.")
            return False

        gishuun = self.gishuun_khaikh(gishuunii_id)
        if gishuun is None:
            print(f"Алдаа: {gishuunii_id} ID -тай гишүүн олдсонгүй.")
            return False

        if not zuil.zeeldekh(gishuunii_id):
            print(f"Алдаа: '{zuil.garchig}' аль хэдийн зээлэгдсэн байна.")
            return False

        gishuun.zeeldsen_zuiluud.append(zuiliin_id)
        print(
            f"{gishuun.ner} — '{zuil.garchig}' -ыг {zuil.zeeleh_khugatsaa()} "
            f"хоногоор зээллээ."
        )
        return True

    def butsaakh(self, zuiliin_id: str) -> bool:
        zuil = self.zuil_khaikh(zuiliin_id)
        if zuil is None:
            print(f"Алдаа: '{zuiliin_id}' ID -тай зүйл олдсонгүй.")
            return False

        if not zuil.zeeldsen:
            print(f"Алдаа: '{zuil.garchig}' зээлэгдээгүй байна.")
            return False

        gishuunii_id = zuil.zeeldsen_gishuun
        gishuun = self.gishuun_khaikh(gishuunii_id) if gishuunii_id else None

        zuil.butsaakh()

        if gishuun is not None and zuiliin_id in gishuun.zeeldsen_zuiluud:
            gishuun.zeeldsen_zuiluud.remove(zuiliin_id)

        print(f"'{zuil.garchig}' буцаагдлаа.")
        return True

    # ─── Тайлан ──────────────────────────────────────────────

    @property
    def zeeldsen_too(self) -> int:
        return sum(1 for z in self.zuiluud if z.zeeldsen)

    @property
    def bolomjtoi_too(self) -> int:
        return len(self.zuiluud) - self.zeeldsen_too

    def __len__(self) -> int:
        return len(self.zuiluud)

    def __getitem__(self, index: int) -> Zuil:
        return self.zuiluud[index]

    def __str__(self) -> str:
        return (
            f"{self.ner}: {len(self)} зүйл "
            f"({self.bolomjtoi_too} боломжтой, {self.zeeldsen_too} зээлсэн), "
            f"{len(self.gishuud)} гишүүн"
        )

Бүлэг 7.4 ба 8.3-ын мэдлэг ажиллаж байна.

Composition: self.zuiluud ба self.gishuud — номын сан нь тэднийг ХАДГАЛЖ байна, өвлөөгүй.

__len__ ба __getitem__ (Бүлэг 8.3) — эдгээр НЭГ ХОСООС ес чадвар ирнэ:

python

len(san)
if san:
san[0]
san[:3]
for z in san:
[z for z in san if ...]
sorted(san, key=...)

zeeldekh -ийн логикийг анхааралтай хараарай. Тэнд ГУРВАН шалгалт байна:

Зүйл байна уу?
Гишүүн байна уу?
Зүйл зээлэгдэх боломжтой юу?

Гурвуулаа "эрт буцах" хэв маягаар (Бүлэг 4.3). Код нь хавтгай, уншихад амархан.

Мөн zeeldekh нь ХОЁР талыг ЗЭРЭГ шинэчилж байна: зүйлийн zeeldsen_gishuun ба гишүүний zeeldsen_zuiluud. Хоёулаа зөв байх ЁСТОЙ, эс тэгвээс өгөгдөл зөрчилдөнө.

Алхам 5: JSON — хадгалах ба ачаалах

Одоо хамгийн нарийн хэсэг. Бид ГУРВАН өөр class-ын объектуудыг нэг файлд хадгалж, буцааж унших ёстой.

python

    # ─── JSON ────────────────────────────────────────────────

    def khadgalakh(self, zam: str) -> None:
        uguudul = {
            "ner": self.ner,
            "zuiluud": [z.to_dict() for z in self.zuiluud],
            "gishuud": [g.to_dict() for g in self.gishuud],
        }
        with open(zam, "w", encoding="utf-8") as f:
            json.dump(uguudul, f, ensure_ascii=False, indent=2)


def zuil_uusgekh(d: dict) -> Zuil | None:
    turul = d.get("turul")
    zeeldsen_gishuun = d.get("zeeldsen_gishuun")

    try:
        if turul == "Nom":
            zuil: Zuil = Nom(
                id=d["id"],
                garchig=d["garchig"],
                on=d["on"],
                zokhiolch=d["zokhiolch"],
                khuudas=d["khuudas"],
            )
        elif turul == "Setguul":
            zuil = Setguul(
                id=d["id"],
                garchig=d["garchig"],
                on=d["on"],
                dugaar=d["dugaar"],
            )
        elif turul == "DVD":
            zuil = DVD(
                id=d["id"],
                garchig=d["garchig"],
                on=d["on"],
                minut=d["minut"],
            )
        else:
            print(f"Анхаар: тодорхойгүй төрөл '{turul}' — алгаслаа.")
            return None
    except KeyError as alda:
        print(f"Анхаар: талбар дутуу байна ({alda}) — алгаслаа.")
        return None

    zuil.zeeldsen_gishuun = zeeldsen_gishuun
    return zuil


def san_achaalakh(zam: str, undsen_ner: str = "Номын сан") -> NomiinSan:
    try:
        with open(zam, "r", encoding="utf-8") as f:
            uguudul = json.load(f)
    except FileNotFoundError:
        return NomiinSan(undsen_ner)
    except json.JSONDecodeError as alda:
        print(f"Файл эвдэрсэн: {alda}")
        return NomiinSan(undsen_ner)

    san = NomiinSan(uguudul.get("ner", undsen_ner))

    for d in uguudul.get("zuiluud", []):
        zuil = zuil_uusgekh(d)
        if zuil is not None:
            san.zuiluud.append(zuil)

    for d in uguudul.get("gishuud", []):
        try:
            san.gishuud.append(Gishuun.from_dict(d))
        except (TypeError, ValueError) as alda:
            print(f"Анхаар: гишүүн алгаслаа ({alda})")

    return san

Хамгийн чухал хэсгийг тайлбарлая.

zuil_uusgekh(d) — энэ бол ГҮҮР. Тэр нь dictionary-ээс ЗӨВ class-ыг сэргээж байна.

Яагаад Zuil(**d) гэж шууд бичиж болохгүй вэ? Учир нь JSON нь class-ыг мэдэхгүй (Бүлэг 6.1). Файлаас уншсан dictionary нь зүгээр л dictionary — тэр нь Nom уу, DVD юу гэдгийг мэдэхгүй.

Тиймээс бид to_dict -д "turul" талбарыг ЗОРИУДААР оруулсан. Одоо zuil_uusgekh нь түүнийг уншиж, зөв class-ыг сонгож байна.

Энэ хэв маягийг "factory" гэж нэрлэдэг (үйлдвэр). Тэр нь "өгөгдлөөс хамааран зөв төрлийн объект үүсгэдэг функц" гэсэн утгатай.

except KeyError — хэрэв JSON-д талбар дутуу байвал (d["zokhiolch"] олдохгүй) — бичлэгийг алгасна, программ унахгүй.

zuil.zeeldsen_gishuun = zeeldsen_gishuun — зээлийн төлөвийг СЭРГЭЭЖ байна. Тэр нь __init__ -д байхгүй тул тусад нь тавих хэрэгтэй.

Gishuun.from_dict(d) — dataclass нь **d -ээр амархан сэргэдэг (Бүлэг 9.3), учир нь inheritance байхгүй.

Алхам 6: цэс ба үндсэн loop

python

def tsees_khevlekh() -> None:
    print()
    print("=" * 60)
    print("НОМЫН САНГИЙН СИСТЕМ")
    print("=" * 60)
    print("1. Зүйл нэмэх")
    print("2. Гишүүн нэмэх")
    print("3. Бүх зүйл харах")
    print("4. Бүх гишүүн харах")
    print("5. Зээлэх")
    print("6. Буцаах")
    print("7. Хайх")
    print("8. Тайлан")
    print("0. Гарах")
    print("=" * 60)


def zuil_nemekh_asuukh(san: NomiinSan) -> None:
    print()
    print("Төрөл: 1) Ном  2) Сэтгүүл  3) DVD")
    turul = input("Сонголт: ").strip()

    id = input("ID (жишээ: N001): ").strip()
    if not id:
        print("Алдаа: ID хоосон байж болохгүй.")
        return

    garchig = input("Гарчиг: ").strip()
    if not garchig:
        print("Алдаа: гарчиг хоосон байж болохгүй.")
        return

    try:
        on = int(input("Он: ").strip())
    except ValueError:
        print("Алдаа: он нь тоо байх ёстой.")
        return

    try:
        if turul == "1":
            zokhiolch = input("Зохиолч: ").strip()
            khuudas = int(input("Хуудасны тоо: ").strip())
            zuil: Zuil = Nom(id, garchig, on, zokhiolch, khuudas)
        elif turul == "2":
            dugaar = int(input("Дугаар: ").strip())
            zuil = Setguul(id, garchig, on, dugaar)
        elif turul == "3":
            minut = int(input("Үргэлжлэх хугацаа (минут): ").strip())
            zuil = DVD(id, garchig, on, minut)
        else:
            print("Алдаа: буруу төрөл.")
            return
    except ValueError:
        print("Алдаа: тоон утга буруу байна.")
        return

    if san.zuil_nemekh(zuil):
        san.khadgalakh(ZAM)
        print(f"Нэмлээ: {zuil}")


def gishuun_nemekh_asuukh(san: NomiinSan) -> None:
    print()
    try:
        id = int(input("Гишүүний ID (тоо): ").strip())
    except ValueError:
        print("Алдаа: ID нь тоо байх ёстой.")
        return

    ner = input("Нэр: ").strip()
    utas = input("Утас (заавал биш): ").strip()

    try:
        gishuun = Gishuun(id=id, ner=ner, utas=utas)
    except ValueError as alda:
        print(f"Алдаа: {alda}")
        return

    if san.gishuun_nemekh(gishuun):
        san.khadgalakh(ZAM)
        print(f"Нэмлээ: {gishuun}")


def zuiluud_jagsaakh(san: NomiinSan) -> None:
    if not san:
        print("\nЗүйл байхгүй байна.")
        return

    print()
    print("=" * 60)
    for zuil in sorted(san, key=lambda z: z.id):
        print(zuil)
    print("=" * 60)
    print(san)


def gishuud_jagsaakh(san: NomiinSan) -> None:
    if not san.gishuud:
        print("\nГишүүн байхгүй байна.")
        return

    print()
    print("=" * 60)
    for g in sorted(san.gishuud, key=lambda g: g.id):
        print(g)
        for zuiliin_id in g.zeeldsen_zuiluud:
            zuil = san.zuil_khaikh(zuiliin_id)
            if zuil is not None:
                print(f"      → {zuil.garchig}")
    print("=" * 60)


def zeeldekh_asuukh(san: NomiinSan) -> None:
    print()
    zuiliin_id = input("Зүйлийн ID: ").strip()
    try:
        gishuunii_id = int(input("Гишүүний ID: ").strip())
    except ValueError:
        print("Алдаа: гишүүний ID нь тоо байх ёстой.")
        return

    if san.zeeldekh(zuiliin_id, gishuunii_id):
        san.khadgalakh(ZAM)


def butsaakh_asuukh(san: NomiinSan) -> None:
    print()
    zuiliin_id = input("Буцаах зүйлийн ID: ").strip()
    if san.butsaakh(zuiliin_id):
        san.khadgalakh(ZAM)


def khaikh_asuukh(san: NomiinSan) -> None:
    print()
    tekst = input("Хайх текст: ").strip()
    if not tekst:
        print("Алдаа: хайх текст хоосон байна.")
        return

    oldson = san.garchgaar_khaikh(tekst)
    if not oldson:
        print(f"'{tekst}' -тай тохирох зүйл олдсонгүй.")
        return

    print()
    print(f"{len(oldson)} зүйл олдлоо:")
    for zuil in oldson:
        print(f"  {zuil}")


def tailan_khevlekh(san: NomiinSan) -> None:
    if not san:
        print("\nЗүйл байхгүй байна.")
        return

    turlээr: dict[str, int] = {}
    for zuil in san:
        turlээr[zuil.turul] = turlээr.get(zuil.turul, 0) + 1

    print()
    print("=" * 60)
    print("ТАЙЛАН")
    print("=" * 60)
    print(f"Номын сан:      {san.ner}")
    print(f"Нийт зүйл:      {len(san)}")
    print(f"Боломжтой:      {san.bolomjtoi_too}")
    print(f"Зээлсэн:        {san.zeeldsen_too}")
    print(f"Гишүүд:         {len(san.gishuud)}")
    print()

    print("ТӨРЛӨӨР")
    print("-" * 60)
    for turul, too in sorted(turlээr.items(), key=lambda h: h[1], reverse=True):
        print(f"  {turul:<14} {too:>4}")
    print()

    zeeldsen = [z for z in san if z.zeeldsen]
    if zeeldsen:
        print("ЗЭЭЛСЭН ЗҮЙЛС")
        print("-" * 60)
        for zuil in zeeldsen:
            gishuun = san.gishuun_khaikh(zuil.zeeldsen_gishuun or 0)
            gishuunii_ner = gishuun.ner if gishuun else "тодорхойгүй"
            print(f"  {zuil.garchig:<28} → {gishuunii_ner}")
    print("=" * 60)


def gol_loop() -> None:
    san = san_achaalakh(ZAM, "Улаанбаатарын номын сан")
    print(f"\nАчаалсан: {san}")

    while True:
        tsees_khevlekh()
        songolt = input("Сонголт: ").strip()

        if songolt == "1":
            zuil_nemekh_asuukh(san)
        elif songolt == "2":
            gishuun_nemekh_asuukh(san)
        elif songolt == "3":
            zuiluud_jagsaakh(san)
        elif songolt == "4":
            gishuud_jagsaakh(san)
        elif songolt == "5":
            zeeldekh_asuukh(san)
        elif songolt == "6":
            butsaakh_asuukh(san)
        elif songolt == "7":
            khaikh_asuukh(san)
        elif songolt == "8":
            tailan_khevlekh(san)
        elif songolt == "0":
            san.khadgalakh(ZAM)
            print("\nХадгалж, гарлаа. Баяртай.")
            break
        else:
            print("\nБуруу сонголт.")


gol_loop()

Гурван давхарга дахин ажиллаж байна (Бүлэг 6.5-ийн хэв маяг):

ЛОГИК — NomiinSan -ийн method-ууд, input() мэдэхгүй
ХАРУУЛАХ — zuiluud_jagsaakh, tailan_khevlekh
ИНТЕРФЕЙС — *_asuukh функцууд, хэрэглэгчээс асууна

Бүлэг 12-т энэ салгалт нь ФАЙЛЫН хуваарь болно.

Ажиллуулж үзье

powershell

python main.py

Хэдэн зүйл нэмээд, гишүүн нэмээд, зээлээд, тайлан харъя:

Ачаалсан: Улаанбаатарын номын сан: 0 зүйл (0 боломжтой, 0 зээлсэн), 0 гишүүн

============================================================
НОМЫН САНГИЙН СИСТЕМ
============================================================
1. Зүйл нэмэх
...
Сонголт: 1

Төрөл: 1) Ном  2) Сэтгүүл  3) DVD
Сонголт: 1
ID (жишээ: N001): N001
Гарчиг: Монголын нууц товчоо
Он: 1240
Зохиолч: Тодорхойгүй
Хуудасны тоо: 320
Нэмлээ: [N001] Монголын нууц товчоо (1240) — боломжтой | Тодорхойгүй, 320 хуудас

Хэдэн зүйл нэмсний дараа:

Сонголт: 3

============================================================
[D001] Аав (2019) — боломжтой | 95 минут
[N001] Монголын нууц товчоо (1240) — зээлсэн | Тодорхойгүй, 320 хуудас
[N002] Цагаан хэрэм (1971) — боломжтой | Б. Ринчен, 450 хуудас
[S001] Шинжлэх ухаан (2026) — боломжтой | №7
============================================================
Улаанбаатарын номын сан: 4 зүйл (3 боломжтой, 1 зээлсэн), 2 гишүүн

Polymorphism ажиллаж байна. Loop нь print(zuil) гэж НЭГ л удаа бичсэн, гэвч ном, сэтгүүл, DVD бүр өөр өөр мэдээлэл харуулж байна.

Тайлан:

Сонголт: 8

============================================================
ТАЙЛАН
============================================================
Номын сан:      Улаанбаатарын номын сан
Нийт зүйл:      4
Боломжтой:      3
Зээлсэн:        1
Гишүүд:         2

ТӨРЛӨӨР
------------------------------------------------------------
  ном               2
  DVD               1
  сэтгүүл           1

ЗЭЭЛСЭН ЗҮЙЛС
------------------------------------------------------------
  Монголын нууц товчоо         → Болд
============================================================

Одоо гараад (0), ДАХИН ажиллуулаарай:

Ачаалсан: Улаанбаатарын номын сан: 4 зүйл (3 боломжтой, 1 зээлсэн), 2 гишүүн

БҮХ ЗҮЙЛ ҮЛДЛЭЭ — зээлийн төлөв ч бас. nomiin_san.json файлыг нээж хараарай:

json

{
  "ner": "Улаанбаатарын номын сан",
  "zuiluud": [
    {
      "turul": "Nom",
      "id": "N001",
      "garchig": "Монголын нууц товчоо",
      "on": 1240,
      "zeeldsen_gishuun": 1001,
      "zokhiolch": "Тодорхойгүй",
      "khuudas": 320
    },
    {
      "turul": "DVD",
      "id": "D001",
      "garchig": "Аав",
      "on": 2019,
      "zeeldsen_gishuun": null,
      "minut": 95
    }
  ],
  "gishuud": [
    {
      "id": 1001,
      "ner": "Болд",
      "utas": "99112233",
      "zeeldsen_zuiluud": ["N001"]
    }
  ]
}

"turul" талбар нь class-ыг тэмдэглэж байна. Тэр нь JSON-оос буцааж уншихад зөв class сэргээх түлхүүр юм.

"zeeldsen_gishuun": null — Бүлэг 6.1-ээс санаж байгаа байх: Python-ы None нь JSON-д null болдог.

Хэрэв сонирхвол: сонголтот өргөтгөлүүд

Өргөтгөл 1: зээлийн огноо ба хугацаа хэтрэлт.

python

from datetime import date, timedelta


class Zuil:
    def __init__(self, id: str, garchig: str, on: int) -> None:
        ...
        self.zeeldsen_ognoo: str | None = None

    def zeeldekh(self, gishuunii_id: int) -> bool:
        if not self.zeeldekh_bolokh_uu():
            return False
        self.zeeldsen_gishuun = gishuunii_id
        self.zeeldsen_ognoo = date.today().isoformat()
        return True

    @property
    def khugatsaa_khetersen_uu(self) -> bool:
        if self.zeeldsen_ognoo is None:
            return False
        zeeldsen = date.fromisoformat(self.zeeldsen_ognoo)
        khugatsaa = zeeldsen + timedelta(days=self.zeeleh_khugatsaa())
        return date.today() > khugatsaa

Өргөтгөл 2: гишүүний зээлийн хязгаар.

python

@dataclass
class Gishuun:
    ...
    KHYAZGAAR: int = 3          # тогтмол

    @property
    def zeelekh_bolokh_uu(self) -> bool:
        return self.zeeldsen_too < 3

Дараа нь NomiinSan.zeeldekh -д шалгалт нэмнэ.

Өргөтгөл 3: CSV экспорт (Бүлэг 6.3).

python

import csv


def csv_ruu_gargakh(san: NomiinSan, zam: str = "zuiluud.csv") -> None:
    with open(zam, "w", encoding="utf-8-sig", newline="") as f:
        bichigch = csv.DictWriter(
            f, fieldnames=["id", "turul", "garchig", "on", "baidal"]
        )
        bichigch.writeheader()
        for z in san:
            bichigch.writerow({
                "id": z.id,
                "turul": z.turul,
                "garchig": z.garchig,
                "on": z.on,
                "baidal": z.baidal,
            })

encoding="utf-8-sig" — Excel-д кирилл зөв харагдана.

Түгээмэл алдаанууд

1. "turul" талбарыг мартах

JSON-оос буцааж уншихад ямар class үүсгэхээ мэдэхгүй болно. Бүх зүйл Zuil болж, zokhiolch, minut зэрэг талбарууд алдагдана.

2. Хоёр талыг зэрэг шинэчлэхээ мартах

python

def zeeldekh(self, zuiliin_id: str, gishuunii_id: int) -> bool:
    zuil.zeeldekh(gishuunii_id)
    # gishuun.zeeldsen_zuiluud.append(zuiliin_id)   ← МАРТСАН!

Зүйл нь "зээлэгдсэн" гэж хэлнэ, гэвч гишүүний жагсаалтад байхгүй. Өгөгдөл зөрчилдлөө.

3. Хадгалахаа мартах

Бүлэг 6.5-ын сургамж хэвээрээ. Өөрчлөх бүрдээ san.khadgalakh(ZAM).

4. Mutable default

python

zeeldsen_zuiluud: list[str] = []

ValueError: mutable default <class 'list'> ... use default_factory

field(default_factory=list) (Бүлэг 9.2).

5. zeeldsen -д утга олгох гэж оролдох

python

zuil.zeeldsen = True

AttributeError: property 'zeeldsen' of 'Zuil' object has no setter

Энэ бол ЗӨВ зан төлөв! Property нь дүрмийг тойрч гарах хаалгыг хаасан (Бүлэг 8.4). Зээлэхийн тулд zuil.zeeldekh(gishuunii_id) дуудна.

Товч дүгнэлт

Түвшин 3-ын БҮХ мэдлэг нэг программд нийллээ.
Бүлэг 7 (inheritance): Zuil эцэг, Nom/Setguul/DVD хүү. super().__init__(), method override, polymorphism (for zuil in san: print(zuil)).
Бүлэг 7.4 (composition): NomiinSan нь зүйл, гишүүдийг ХАДГАЛНА, өвлөөгүй. "Номын сан бол ном" гэж хэлж болохгүй.
Бүлэг 8 (special methods): __str__ (гоё), __repr__ (техникийн), __eq__/__hash__ (зөвхөн id — ОНОШ), __len__/__getitem__ (ес чадвар), @property (тооцоологдсон, үргэлж шинэхэн).
Бүлэг 9 (dataclass): Gishuun — field(default_factory=list), __post_init__ шалгалт, from_dict/to_dict.
JSON гүүр: to_dict -д "turul" талбар ЗААВАЛ — JSON нь class-ыг мэдэхгүй тул түүнийг гараар тэмдэглэнэ. zuil_uusgekh нь түүнийг уншиж, зөв class-ыг сонгоно (factory хэв маяг).
Гурван давхарга: ЛОГИК (NomiinSan) → ХАРУУЛАХ → ИНТЕРФЕЙС. Бүлэг 12-т энэ нь файлын хуваарь болно.
Өгөгдлийг давхардуулж болохгүй: гишүүн нь зүйлийн ID -үүдийг хадгална, объектуудыг биш.
Зээлэхэд ХОЁР талыг зэрэг шинэчил: зүйлийн zeeldsen_gishuun ба гишүүний zeeldsen_zuiluud.

ТҮВШИН 3 ДУУСЛАА. Та одоо OOP-ыг жинхэнэ эзэмшлээ: inheritance-ыг зөв ашиглах, composition-ыг илүүд үзэх, special method-оор Python-той ярих, dataclass-аар boilerplate-ыг арилгах.

Түвшин 4-т таны программ анх удаа ГАДААД ЕРТӨНЦТЭЙ ярина.

Бүлэг 10 (Decorator): @ тэмдгийн ард юу байдгийг ЭЦЭСТ НЬ тайлна. Та @property, @dataclass, @classmethod -ыг ашигласан — одоо тэдгээр яаж ажилладгийг ойлгож, өөрөө decorator бичнэ. Дараа нь FastAPI-гийн @app.get("/") -ыг харахад тэр нь илбэ биш байх болно.

Бүлэг 11 (HTTP ба API): интернэт хэрхэн ажилладаг, API гэж юу вэ, requests санаар жинхэнэ өгөгдөл татах.

Бүлэг 12 (Олон файлтай төсөл): та энэ 400 мөрийн main.py -г олон файл болгож хуваахыг сурна — яг мэргэжлийн төсөл шиг.

Түвшин 4-ийн guided build нь жинхэнэ цаг агаарын API-аас өгөгдөл татдаг, олон файлтай программ байх болно.

GUIDED BUILD (Түвшин 3): Номын сангийн систем

Танилцуулга

Бэлтгэл

Дизайны шийдвэр — Бүлэг 7.4-ийн дүрмээр

Алхам 1: Zuil эцэг class

Алхам 2: гурван хүү class

Алхам 3: Gishuun — dataclass

Алхам 4: NomiinSan — composition

Алхам 5: JSON — хадгалах ба ачаалах

Алхам 6: цэс ба үндсэн loop

Ажиллуулж үзье

Хэрэв сонирхвол: сонголтот өргөтгөлүүд

Түгээмэл алдаанууд

Товч дүгнэлт

Бусад хичээлүүдийг үзэхийн тулд бүртгүүлнэ үү

Бусад үнэгүй хичээлүүд